آیا تا به حال از خود پرسیده اید چرا دانشجویان با وجود گذراندن سال ها آموزش زبان عمومی ، همچنان در خواندن متون تخصصی رشته خود یا ارائه کنفرانس های علمی به زبان انگلیسی مشکل دارند ؟ پاسخ در یک کلمه نهفته است : «تخصصی نبودن» آموزش. زبان انگلیسی تخصصی (ESP: English for Specific Purposes) دقیقاً همان حلقه گمشده ای است که می تواند پلی میان توانایی زبانی عمومی و نیاز های واقعی علمی و حرفه ای در دانشگاه باشد .
این مقاله با هدف بررسی ضرورت آموزش زبان انگلیسی تخصصی در رشته های دانشگاهی و ارائه راهکار هایی برای طراحی مؤثر دوره های ESP تدوین شده است .
بیش از نیمی از منابع علمی ، مقالات ، کنفرانس ها و ارتباطات بین المللی به زبان انگلیسی انجام می شوند . این زبان ، به ویژه در محیط های دانشگاهی و علمی ، نقشی فراتر از یک ابزار ارتباطی دارد ؛ انگلیسی ، در واقع زبان علم است .
برای مثال :
یک دانشجوی مهندسی مکانیک باید بتواند مقالاتی در مورد ترمودینامیک یا طراحی سیستم ها بخواند .
یک دانشجوی حقوق نیاز دارد زبان حقوقی انگلیسی (Legal English) را بشناسد .
یک دانشجوی روان شناسی باید بتواند آزمون های روان سنجی را تحلیل کرده و نظریه ها را به زبان اصلی بفهمد .
این تفاوت ها نشان می دهد که آموزش زبان باید با زمینه های تخصصی هماهنگ باشد ؛ در غیر این صورت ، آموزش ها در سطح عمومی باقی مانده و به رشد علمی دانشجو کمکی نمی کند .
نیاز سنجی در آموزش زبان تخصصی
طراحی یک دوره زبان تخصصی موفق ، بدون شناخت دقیق نیاز های مخاطبان ، تقریباً غیر ممکن است . نیاز سنجی (Needs Analysis) سنگ بنای اصلی هر برنامه آموزشی در ESP محسوب می شود .
مراحل نیاز سنجی :
1 _ تحلیل مخاطب : شناخت دقیق گروه هدف شامل رشته تحصیلی ، سطح زبان ، اهداف شغلی و مهارت های مورد نیاز .
2 _ بررسی منابع تخصصی : مرور کتاب ها ، مقالات ، مجلات ، و مستندات اصلی هر رشته .
3 _ مصاحبه با اساتید و دانشجویان : بررسی چالش های رایج در درک منابع یا ارائه مطالب .
4 _ تحلیل مهارت های زبانی مورد نیاز : مشخص کردن اینکه چه مهارت هایی (خواندن ، نوشتن ، شنیدن ، صحبت کردن) در رشته مورد نظر مهم تر است .
5 _ توجه به اهداف آکادمیک و شغلی : آیا هدف خواندن مقاله است یا نوشتن پایان نامه ؟ آیا نیاز به شرکت در کنفرانس است یا مصاحبه شغلی ؟
مثال :
در رشته پزشکی ، مهارت «خواندن» مقالات ژورنال ها و درک اصطلاحات تخصصی حیاتی است ، اما در رشته مدیریت ، توانایی «ارائه شفاهی» و «نوشتن ایمیل حرفه ای» ممکن است در اولویت قرار گیرد .
اصول طراحی دوره زبان تخصصی
بعد از نیاز سنجی ، نوبت به طراحی دوره می رسد . یک دوره ESP موفق باید ویژگی هایی داشته باشد که آن را از دوره های زبان عمومی متمایز کند .
1 _ محتوای واقعی (Authentic Materials)
مطالب باید برگرفته از منابع واقعی هر رشته باشد : مقالات ، کتاب های درسی ، ویدئو های تخصصی ، مصاحبه ها و وبینار ها .
2 _ آموزش واژگان تخصصی
لغات عمومی کافی نیستند . واژگان تخصصی باید با تمرینات هدفمند آموزش داده شوند ؛ مثلاً با استفاده از glossaries ، کارت های فلش ، و تمرینات کاربردی در متن .
3 _ ترکیب مهارت ها
دانشجویان نباید تنها به خواندن یا حفظ لغت محدود شوند ؛ بلکه باید بتوانند درباره متنی که می خوانند بحث کنند ، تحلیل بنویسند ، و آن را ارائه دهند .
4 _ تمرکز بر پروژه محور بودن (Project-Based Learning)
به جای آزمون های سنتی ، بهتر است دوره ها بر اساس پروژه های کاربردی طراحی شوند ؛ مثل تهیه یک گزارش علمی ، ارائه یک مقاله ، یا شبیه سازی یک مکالمه تخصصی .
5 _ استفاده از فناوری
پلتفرم هایی مثل Moodle، Google Classroom یا حتی برنامه هایی مثل Quizlet و Kahoot برای آموزش لغات و مهارت ها ، بسیار مفید هستند .
مدل پیشنهادی برای طراحی دوره ESP در دانشگاه ها
گام ۱ : بررسی رشته تحصیلی
برای هر رشته ، باید محتوای زبانی خاصی طراحی شود . مثلاً در رشته علوم اجتماعی ، تمرکز بر تحلیل متون نظری و بحث های علمی است ؛ در حالی که در رشته مهندسی ، بیشتر روی درک دستورالعمل ها و نوشتن گزارش فنی تمرکز می شود.
گام ۲ : تعیین سطح دانشجویان
از آزمون های تعیین سطح تخصصی مانند Oxford Placement Test به همراه آزمون درک متن های تخصصی استفاده شود .
گام ۳ : طراحی برنامه درسی (Syllabus Design)
برنامه باید شامل موارد زیر باشد :
- اهداف کلی و جزئی
- مهارت های کلیدی زبان
- موضوعات تخصصی مرتبط با رشته
- واژگان پرکاربرد تخصصی
- ارزشیابی مداوم (Formative Assessment)
گام ۴ : آموزش مبتنی بر مهارت
هر جلسه باید حول یک مهارت خاص بچرخد ، مثلاً خواندن مقاله پژوهشی یا نحوه نوشتن abstract برای پایان نامه .
گام ۵: ارزشیابی و بازخورد
دانشجویان باید در طول دوره با آزمون های کوچک ، ارائه پروژه ها و شرکت در بحث های کلاسی مورد ارزیابی قرار گیرند .
برای مشاوره و دیدن نمونه فیلم های کلاس
چالش ها و راه حل ها
چالش ۱ : کمبود منابع مناسب
راه حل : همکاری با اساتید رشته برای انتخاب منابع دقیق و استفاده از پایگاه های داده دانشگاهی .
چالش ۲ : کمبود مدرسان متخصص
راه حل : تربیت مدرسان دو مهارته (زبان + تخصص) یا استفاده از تیم های تدریس مشترک .
چالش ۳ : عدم انگیزه دانشجویان
راه حل : ایجاد پیوند میان محتوای درسی و نیاز های شغلی یا پژوهشی آینده دانشجویان .
چالش ۴ : نبود استاندارد مشخص
راه حل : طراحی چارچوب های آموزشی با معیار های قابل اندازه گیری بر اساس CEFR و اهداف دانشگاهی .
نمونه ای از برنامه یک دوره ESP برای دانشجویان علوم سیاسی
منابع | مهارت ها | موضوع | جلسه |
مقاله مجله Foreign Affairs
| واژگان تخصصی ، خواندن | آشنایی با زبان سیاسی | 1 |
تحلیل روزنامه The Economist
| نوشتن ، واژگان | نوشتن تحلیل سیاسی | 2 |
ویدئوی مناظره دانشگاهی
| صحبت کردن ، شنیدن | مناظره سیاسی | 3 |
مقاله از JSTOR
| خواندن ، نوشتن | خلاصه نویسی مقاله علمی | 4 |
ارائه دانشجو با اسلاید
| صحبت کردن | ارائه پژوهش | 5 |
نتیجه گیری
زبان انگلیسی تخصصی در دانشگاه صرفاً یک واحد درسی نیست ؛ بلکه مهارتی استراتژیک برای موفقیت علمی و حرفه ای دانشجویان است . طراحی یک دوره مؤثر نیازمند نیازسنجی دقیق ، منابع واقعی ، آموزش مبتنی بر پروژه ، و مدرسانی توانمند است .
اگر دانشگاه ها این روند را جدی بگیرند ، دانشجویان دیگر برای ترجمه مقالات ، فهم سخنرانی ها یا نوشتن پایان نامه ، به گوگل ترنسلیت متوسل نمی شوند ؛ بلکه با اعتماد به نفس ، به زبان علم ، یعنی انگلیسی تخصصی ، مسلط خواهند بود .
