ساموئل جانسون ( Samuel Johnson ) یکی از بزرگترین چهرههای ادبی قرن هجدهم میلادی است که با نگارش اولین فرهنگ لغت جامع زبان انگلیسی ؛ تأثیری ماندگار بر تاریخ زبان و ادبیات گذاشت . او نه تنها نویسنده ؛ شاعر و منتقدی برجسته بود ؛ بلکه با تفکر فلسفی ؛ صداقت و طنز عمیق خود ؛ الهامبخش نسلهای بعدی نویسندگان شد . نام او با تحول در واژهشناسی ؛ نقد ادبی و حتی نثر انگلیسی گره خورده است .
۲. دوران کودکی و تحصیلات اولیه
ساموئل جانسون در ۱۸ سپتامبر ۱۷۰۹ در شهر لِیچفیلد ( Lichfield ) در انگلستان به دنیا آمد . پدرش مایکل جانسون کتابفروش بود و همین محیط کتابفروشی ؛ نخستین آشنایی او با دنیای ادبیات را رقم زد .
از همان کودکی نشانههایی از نبوغ زبانی در او دیده میشد ؛ اما فقر خانواده و بیماریهای جسمی از جمله مشکلات بینایی و حرکتی ؛ مسیر تحصیلش را دشوار کرد . با وجود این مشکلات ؛ جانسون به مطالعهی گسترده علاقهمند بود و بسیاری از آثار کلاسیک لاتین و یونانی را در نوجوانی خواند .
۳. سالهای جوانی و آغاز علاقه به ادبیات
ساموئل جانسون در سن ۱۹ سالگی وارد دانشگاه آکسفورد شد تا تحصیلات خود را در زمینه ادبیات و فلسفه ادامه دهد . با این حال ؛ مشکلات مالی و اقتصادی خانواده مانع از تکمیل تحصیلاتش شد و او ناچار شد دانشگاه را ترک کند . این تجربه ؛ اگرچه دشوار بود ؛ به شکلگیری شخصیتی مستقل ؛ مقاوم و هدفمند در او کمک کرد .
پس از ترک دانشگاه ؛ جانسون به تدریس خصوصی پرداخت و برای گذران زندگی به شهرهای مختلف سفر کرد . این سالها ؛ هرچند پرچالش ؛ زمینهای فراهم آورد تا او با دیدگاههای متفاوت اجتماعی و فرهنگی آشنا شود و نبوغ ادبی خود را پرورش دهد . در همین دوران ؛ علاقه و استعداد او به نوشتن و نقد ادبی به تدریج شکوفا شد .
نخستین آثار جانسون شامل ترجمههای ادبی و مقالاتی درباره اخلاق ؛ زندگی اجتماعی و رفتار انسانی بودند . این نوشتهها نشاندهندهی توانایی او در تحلیل دقیق انسان و جامعه و علاقه به بازتاب ارزشها و اصول اخلاقی در ادبیات بود . سبک نوشتار او از همان ابتدا ؛ تلفیقی از دقت زبانی ؛ نظم فکری و قدرت استدلال بود که بعدها به امضای خاص آثارش تبدیل شد .
در سال ۱۷۳۷ ؛ جانسون به لندن مهاجرت کرد ؛ شهری که نه تنها مرکز فرهنگی و ادبی انگلستان بود ؛ بلکه بستری مناسب برای گسترش شبکه ارتباطات ادبی و یافتن فرصتهای نشر و تحقیق فراهم میکرد . در لندن ؛ او با نویسندگان ؛ شاعران و ناشران برجسته دیدار کرد و زمینه شکلگیری پروژههای بزرگتر ادبی ؛ از جمله نگارش فرهنگ لغت ؛ فراهم شد .
این سالها ؛ با تمام چالشها و سختیها ؛ نشاندهندهی آغاز مسیر حرفهای و ادبی ساموئل جانسون هستند و پایه و اساس تلاشهای بعدی او در حوزه زبان و ادبیات را شکل دادند .
۴. آغاز پروژه فرهنگ لغت انگلیسی
در دههی ۱۷۴۰ ؛ زبان انگلیسی هنوز فاقد فرهنگ لغت جامع و منسجم بود که واژگان ؛ معانی و کاربردهای آنها را به شکل علمی و قابل اعتماد ثبت کند . این خلا باعث شده بود نویسندگان و دانشپژوهان برای تعیین معنای دقیق واژگان ؛ به منابع پراکنده و گاه غیرقابل اعتماد متکی باشند .
ساموئل جانسون ؛ با نبوغ زبانی و دقت ادبی خود ؛ این خلأ را مشاهده کرد و تصمیم گرفت پروژهای بیسابقه را آغاز کند : گردآوری تمام واژگان زبان انگلیسی با تعریف دقیق و ارائه مثالهای ادبی برای هر واژه . هدف او فراتر از یک فهرست ساده واژهها بود ؛ او میخواست زبان انگلیسی را به شکل استاندارد و قابل استناد سازماندهی کند و معیار جدیدی برای نویسندگان ؛ شاعران و دانشمندان ایجاد نماید .
در سال ۱۷۴۶ ؛ جانسون قراردادی با چند ناشر امضا کرد تا A Dictionary of the English Language را تألیف کند . او وعده داد که پروژه را ظرف سه سال تکمیل کند ؛ اما به زودی روشن شد که محدوده کار بسیار وسیعتر و پیچیدهتر از آن چیزی است که تصور میکرد . بررسی دقیق واژگان ؛ تحقیق درباره ریشهها ؛ جمعآوری مثالهای ادبی و تحلیل کاربردها ؛ نیازمند زمان و تلاش فراوان بود .
در نهایت ؛ این پروژه ۹ سال طول کشید و جانسون در این مدت تقریباً به تنهایی و با کمک چند دستیار جوان مشغول کار بود . او بیش از ۴۰ هزار واژه را بررسی کرد و برای هر واژه چندین مثال ادبی از شاعران و نویسندگان برجستهی انگلیسی مانند شکسپیر ؛ میلتون و درایدن ارائه داد .
شروع این پروژه نه تنها نقطه عطفی در تاریخ زبان انگلیسی بود ؛ بلکه نمونهای از پشتکار ؛ دقت و عشق به دانش و زبان به شمار میرود . تلاش جانسون نشان داد که یک فرد با پشتکار و هدفمند میتواند تأثیری ماندگار بر فرهنگ و علم داشته باشد ؛ حتی بدون ابزارهای مدرن و فناوریهای امروزی .
۵. فرآیند نگارش و دشواریهای کار
جانسون این اثر عظیم را تقریباً به تنهایی و تنها با کمک چند دستیار جوان انجام داد . او بیش از ۴۰٬۰۰۰ واژه را بررسی کرد و برای هر کدام نمونههایی از ادبیات کلاسیک انگلیسی از نویسندگانی چون شکسپیر ؛ میلتون و درایدن آورد .
روش کار او دقیق و انسانی بود ؛ بدون هیچ ابزار مکانیکی یا تیم بزرگ پژوهشی . روزانه ساعتها در اتاقی کوچک مینوشت و از کتابخانههای لندن برای یافتن معانی و ریشههای واژهها استفاده میکرد .
۶. انتشار فرهنگ لغت و تأثیر آن بر زبان انگلیسی
در سال ۱۷۵۵ ؛ پس از ۹ سال تلاش مستمر و بیوقفه ؛ اثر عظیم ساموئل جانسون با عنوان A Dictionary of the English Language منتشر شد و بلافاصله به عنوان اثری انقلابی در حوزه زبان و ادبیات انگلیسی شناخته شد . این فرهنگ لغت ؛ نه تنها نخستین تلاش جامع برای ثبت واژگان و معانی زبان انگلیسی بود ؛ بلکه استانداردهای جدیدی برای تلفظ ؛ دستور زبان و کاربرد ادبی واژهها تعیین کرد .
جانسون برای هر واژه ؛ تعریف دقیق ؛ ریشه تاریخی و نمونهای از کاربرد ادبی ارائه میکرد . بسیاری از مثالها و تعاریف او ؛ علاوه بر ارزش علمی ؛ حاوی طنز ؛ نکتهسنجی و ذکاوت زبانی هستند که هنوز هم به عنوان نمونهای برجسته در زبانشناسی انگلیسی یاد میشوند . این شیوه ؛ فرهنگ لغت او را از یک فهرست خشک واژهها به اثری زنده و خواندنی تبدیل کرد که هم برای پژوهشگران و هم برای عموم جذاب بود .
تأثیر این اثر بر زبان انگلیسی بسیار گسترده بود :
- استانداردسازی واژگان و تلفظ در سراسر بریتانیا
• ایجاد مرجع معتبر برای نویسندگان ؛ شاعران و معلمان
• تقویت جایگاه زبان انگلیسی به عنوان زبانی دقیق ؛ انعطافپذیر و غنی از نظر ادبی
فرهنگ لغت جانسون تا بیش از یک قرن مرجع اصلی زبان انگلیسی بود و اهمیت آن تا انتشار Oxford English Dictionary ( OED ) در قرن نوزدهم حفظ شد . حتی پس از آن ؛ تحقیقات و نمونههای ارائه شده در فرهنگ لغت جانسون به عنوان منبع تاریخی و مرجع ادبی مورد استفاده قرار گرفتند .
جانسون با این اثر ؛ نه تنها واژگان زبان انگلیسی را سامان داد ؛ بلکه نقشی کلیدی در شکلدهی به تفکر ادبی و فرهنگی جامعه انگلیسیزبان ایفا کرد و نشان داد که زبان ؛ ابزار زندگی ؛ هنر و اندیشه است ؛ نه صرفاً وسیلهای برای برقراری ارتباط .
۷. سایر آثار ادبی ساموئل جانسون
هرچند فرهنگ لغت انگلیسی بزرگترین و شناختهشدهترین اثر جانسون است ؛ اما او نویسندهای پرکار و متنوعگرا بود و آثارش در زمینههای مختلف ادبی ؛ فلسفی و اخلاقی ؛ جایگاهی ویژه در تاریخ ادبیات انگلیسی دارند . این آثار نه تنها نشاندهنده تسلط او بر زبان و نثر است ؛ بلکه بازتابدهنده بینش عمیق ؛ اخلاقگرایی و نگرش انسانی او نسبت به زندگی و جامعه هستند .
۱. The Rambler و The Idler
این دو مجموعه مقاله ؛ شامل نوشتههای کوتاه و طولانی درباره مسائل اخلاقی ؛ فلسفی و اجتماعی هستند که بین سالهای ۱۷۵۰ تا ۱۷۶۰ منتشر شدند . جانسون در این مقالات با زبان ساده اما عمیق ؛ موضوعاتی مثل فضیلت ؛ عدالت ؛ دوستی ؛ عشق و اخلاق فردی و اجتماعی را بررسی میکرد .
The Rambler شامل مقالات هفتگی است که او برای تربیت اخلاقی و فکری خوانندگان مینوشت .
The Idler مجموعهای از مقالات کوتاه و گاه طنزآمیز است که زندگی روزمره و رفتارهای انسانی را نقد میکند .
این آثار ؛ نمونهای بارز از قدرت تحلیل و تیزبینی جانسون هستند و حتی امروز نیز به عنوان منابع معتبر برای مطالعه اخلاق و فرهنگ قرن هجدهم انگلیس شناخته میشوند .
۲. Rasselas , Prince of Abyssinia ( 1759 )
این رمان فلسفی داستان شاهزادهای به نام راسلِس را روایت میکند که به دنبال معنای واقعی خوشبختی در زندگی است . جانسون در این اثر ؛ مسائل انسانی مانند سعادت ؛ انتخاب مسیر زندگی ؛ عدالت و محدودیتهای انسان را به شیوهای قابل فهم و جذاب بررسی میکند .
راسلس سفر میکند ؛ با افراد مختلف ملاقات دارد و تجربیات گوناگون را مشاهده میکند .
رمان با لحن فلسفی و داستانی ؛ پرسشهای اخلاقی و معنوی را برای خواننده مطرح میکند . این اثر به دلیل تلفیق داستانسرایی و فلسفه ؛ یکی از برجستهترین آثار ادبی جانسون به شمار میرود و نشاندهنده علاقه او به مطالعه اخلاق و رفتار انسانی است .
۳. Lives of the Poets ( 1779–1781 )
در این مجموعه ؛ جانسون زندگی و آثار شاعران بزرگ انگلیس را بررسی و نقد میکند . او نه تنها زندگینامه شاعران را میآورد ؛ بلکه تحلیلهای دقیق ادبی و نقد حرفهای درباره سبک نوشتار و اهمیت آثار آنها ارائه میدهد .
این کتاب شامل بررسی شاعرانی چون شکسپیر ؛ درایدن ؛ میلتون و پوپ است .
جانسون با نگاهی اخلاقگرایانه و تحلیلی ؛ سبک و تأثیر شاعران را در چارچوب اجتماعی و فرهنگی زمانشان بررسی میکند . Lives of the Poets به عنوان یکی از نخستین نمونههای نقد ادبی حرفهای در زبان انگلیسی شناخته میشود و جایگاه او را به عنوان نقدگر و مرجع ادبی معتبر تثبیت کرد .
نتیجهگیری درباره آثار ادبی جانسون
این آثار نشاندهندهی توانایی جانسون در پرداختن به موضوعات اخلاقی ؛ فلسفی و ادبی هستند و نقش مهم او را در شکلگیری ادبیات قرن هجدهم و زبان انگلیسی برجسته میکنند . آثار جانسون نه تنها برای همدورهایهایش الهامبخش بود ؛ بلکه نسلهای بعدی نویسندگان ؛ شاعران و لغتنویسان را نیز تحت تأثیر قرار داد .
۸. شخصیت ؛ باورها و سبک زندگی
جانسون شخصیتی پیچیده داشت : همزمان جدی و شوخطبع ؛ مذهبی اما اهل نقد .
با وجود بیماریهای مزمن و افسردگی ؛ ذهنی فعال و پرشور داشت .
در گفتار و نوشتار ؛ صادق و صریح بود و به حقیقت بیش از هر چیز اهمیت میداد . باور مذهبی عمیقی به مسیحیت داشت و این باور در نوشتههایش به وضوح نمایان است .
سبک نثر او محکم ؛ فاخر و پر از تعابیر کلاسیک بود و بعدها به « نثر جانسونی » ( Johnsonian prose ) معروف شد .
۹. دوستان ؛ همکاران و تأثیر بر دیگران
یکی از مهمترین روابط زندگی او با جیمز بوزول ( James Boswell ) بود که بعدها زندگینامهی مفصل و معروفش را با عنوان The Life of Samuel Johnson نوشت . این اثر به یکی از بهترین زندگینامههای تاریخ ادبیات تبدیل شد .
جانسون همچنین با نویسندگان بزرگی مانند ادموند برک ؛ الیور گلداسمیت و دیوید گریک دوستی داشت . تأثیر او بر منتقدان ؛ فیلسوفان و لغتنویسان پس از خود ؛ از جمله در شکلگیری زبان معیار انگلیسی ؛ انکارناپذیر است .
۱۰. میراث ماندگار و جمعبندی
ساموئل جانسون در سال ۱۷۸۴ درگذشت ؛ اما میراث او تا امروز زنده است .
او نه تنها پایهگذار مدرنسازی زبان انگلیسی است ؛ بلکه نمادی از پشتکار ؛ اندیشه و عشق به دانش به شمار میآید .
در دنیایی که زبان مدام در حال تغییر است ؛ جانسون یادآور اهمیت دقت ؛ معنا و فرهنگ در واژههاست .
او بهدرستی لقب « پدر فرهنگ لغت انگلیسی » را از آن خود کرده است .
