زبان علم فراتر از واژگان تخصصی
وقتی صحبت از مقاله های علمی انگلیسی به میان می آید ، بسیاری از ما ناخودآگاه به یاد جملات خشک ، پیچیده و اصطلاحات تخصصی می افتیم . اما اگر دقیق تر شویم ، خواهیم دید که در ورای این ظاهر رسمی ، الگوهایی از گفتمان پنهان شده اند که اهداف خاصی را دنبال می کنند : متقاعد کردن ، اثبات کردن ، فاصله گذاری یا حتی احترام گذاری به جامعه ی علمی .
تحلیل گفتمان در متون علمی به ما کمک می کند تا زبان علم را بهتر درک کنیم ، آن را نقد کنیم و خود نیز به نویسندگانی مؤثرتر تبدیل شویم . در این مقاله ، با اصول تحلیل گفتمان علمی ، ساختارها ، اهداف و ابزار های آن آشنا می شویم ، مثال های کاربردی بررسی می کنیم و راهکار هایی برای نگارش بهتر ارائه می دهیم.
تحلیل گفتمان چیست ؟ (Discourse Analysis)
در ساده ترین تعریف ، تحلیل گفتمان بررسی چگونگی استفاده از زبان در بستر اجتماعی خاص است . برخلاف تحلیل صرفاً دستوری یا معنایی ، تحلیل گفتمان به دنبال کشف معنا ، قدرت ، ایدئولوژی و رابطه ها در زبان است .
در متون علمی ، گفتمان معمولاً شامل مواردی چون :
- نحوه ی استدلال (Argumentation)
- کاربرد لحن رسمی یا غیر رسمی
- استفاده از نقل قول ، ارجاع یا استناد
- ساختار دهی به اطلاعات علمی
- مخاطب سازی یا مخاطب گریزی (hedging)
چرا تحلیل گفتمان علمی مهم است ؟
درک گفتمان علمی به دلایل زیر اهمیت دارد :
1 _ درک بهتر متون علمی : بسیاری از خوانندگان ، مخصوصاً زبان آموزان ، تنها به معنی لغات نگاه می کنند. در حالی که لحن و ساختار نیز پیام را منتقل می کند .
2 _ نگارش مؤثرتر مقالات : درک الگو های رایج گفتمان ، به ما کمک می کند متونی بنویسیم که برای داوران علمی پذیرفتنی تر باشند .
3 _ نقد علمی آگاهانه تر: به جای تمرکز صرف بر داده ها ، می توان به چگونگی ارائه داده ها نیز پرداخت .
ویژگیهای گفتمان در متون علمی انگلیسی
1 _ عینیت گرایی (Objectivity)
متون علمی معمولاً سعی می کنند بی طرفانه و بدون احساسات شخصی نوشته شوند . اما تحلیل گفتمان نشان می دهد که این عینیت اغلب ساختگی یا استراتژیک است . مثلاً به جای I found می گویند :
It was found that…
این ساختار نه تنها رسمی تر است ، بلکه فاعل انسانی را حذف کرده و تأکید را روی داده ها می گذارد .
2 _ استفاده از زبان مبهم و محتاطانه (Hedging)
یکی از مشخصه های متون علمی موفق ، استفاده از زبان غیر قطعی است ، مثل :
It seems that…
The results may suggest…
Possibly due to…
این ابزار ، نه تنها نشانه ی احترام به پیچیدگی های علمی است ، بلکه نوعی گریز هوشمندانه از انتقاد نیز به شمار می رود .
3 _ ارجاع دهی بینامتنی (Intertextuality)
نویسندگان علمی دائماً به کار های دیگران اشاره می کنند . تحلیل گفتمان بررسی می کند که این ارجاعات چگونه صورت می گیرند :
According to Smith (2020)…
Jones argues that…
Recent studies have shown…
اما نکته مهم تر این است که چگونه نویسنده با آن ها هم نظر یا منتقد است . همین روابط زبانی ، جایگاه علمی نویسنده را تعیین می کند
4 _ نقش صدای نویسنده (Authorial Voice)
هر چند متون علمی ظاهراً بی طرفانه اند ، اما صدای نویسنده در انتخاب واژگان ، ترتیب مطالب و حتی نحوه ی استدلال شنیده می شود . تحلیل گفتمان نشان می دهد که نویسندگان چگونه با حفظ ظاهر بی طرفانه ، موضع گیری خود را در متن وارد می کنند .
ابزار های کاربردی در تحلیل گفتمان علمی
1 _ Corpus Analysisتحلیل پیکره های متنی
استفاده از بانک های اطلاعاتی از مقالات علمی برای بررسی الگو های زبانی رایج .
2 _ Concordancer
نرم افزار هایی که کاربرد یک کلمه در بافت های مختلف را نشان می دهند . مثلاً بررسی کاربرد فعل suggest در هزار مقاله علمی مختلف .
3 . Move Analysis
شناسایی مراحل گفتمان علمی ، مثلاً :
- بیان موضوع
- معرفی پیشینه
- اشاره به شکاف در پژوهش
- ارائه روش تحقیق
- تحلیل و بحث
4 _ Metadiscourse Markers
بررسی عبارت هایی که ساختار متن را شکل می دهند ، مثل :
First, we argue…
However, this view…
To conclude…
این نشانه ها هم ساختار متن را نشان می دهند و هم ارتباط میان نویسنده و مخاطب را برقرار می کنند .
مثال های عملی از تحلیل گفتمان علمی
بیایید دو جمله علمی را مقایسه کنیم :
جمله ۱ :
This result proves that the new method is effective.
جمله ۲ :
The result suggests that the new method may be effective.
جمله اول با قطعیت سخن می گوید و ممکن است از سوی داوران رد شود به دلیل اینکه ادعای علمی باید احتیاط آمیز باشد . جمله دوم با استفاده از suggests و may، هم علمی تر به نظر می رسد و هم گفتمان علمی رایج را رعایت کرده است .
برای مشاوره و دیدن نمونه فیلم های کلاس
چگونه گفتمان علمی به صورت مؤثر بنویسیم ؟ (راهنمای عملی)
1 _ از خودتان فاصله نگیرید، بلکه حرفه ای باشید
جایگزین استفاده بیش از حد از جملات مجهول و عبارات کلیشه ای ، از ساختار هایی استفاده کنید که هم علمی اند و هم زنده :
به جای It is known that بگویید : Previous studies have shown that…
2 _ مخاطب خود را بشناسید
دانشجویان و پژوهشگران در رشته های مختلف ، سبک های گفتمانی متفاوتی دارند . مثلاً در علوم انسانی ، نویسنده حضوری پر رنگ تر دارد ، اما در علوم مهندسی ، سبک بی طرفانه تر است .
3_ زبان محتاط ، اما واضح
استفاده از may_ might_ could به جای prove_ is true_ clearly باعث می شود گفتمان شما قابل قبول تر و علمی تر باشد .
4 _ از نشانه های گفتمانی برای راهبری خواننده استفاده کنید
عباراتی چون in contrast_ moreover_ as a result خواننده را در فهم مسیر استدلال کمک می کند .
جمع بندی : تحلیل گفتمان به زبان علم جان می بخشد
تحلیل گفتمان در متون علمی زبان انگلیسی ، صرفاً یک ابزار زبانی نیست ؛ بلکه ابزاری شناختی ، اجتماعی و حتی فرهنگی است . با شناخت بهتر این گفتمان ، نه تنها متون علمی را عمیق تر می فهمیم ، بلکه خود نیز به بخشی از جامعه ی علمی جهانی تبدیل می شویم .
نوشتن مقاله علمی دیگر تنها کنار هم چیدن واژگان نیست ؛ بلکه نوعی مذاکره ، استراتژی و روایت سازی علمی است .
